3 VĂN MINH CÀ PHÊ

26/06/2018

Hành trình lịch sử của cà phê là một câu chuyện dài và chưa có hồi kết. Nhưng bây giờ sẽ là lúc các bạn được thấy những gì tinh tế nhất, thú vị nhất của cà phê, sẽ hiểu vì sao mà CHỦ TỊCH ĐẶNG LÊ NGUYÊN VŨ – Người sáng lập Tập đoàn Trung Nguyên Legend nói Cả vũ trụ trong 1 tách”.

Ở Trung Nguyên, chúng tôi nhìn thế giới cà phê qua 3 nền văn minh cà phê Ottoman, văn minh cà phê Roman và văn minh cà phê Thiền. Nếu như văn minh cà phê Thiền là tổng hòa của đời sống tinh thần, triết lý, thiên nhân địa hợp nhất hài hòa của phương Đông thì văn minh  cà phê Roman lại gắn với cuộc cách mạng công nghiệp, sự phát triển của máy móc – “sản phẩm” của lối sống hiện đại phương Tây. Giao hòa Đông Tây là văn minh  cà phê Ottoman coi cà phê là thức uống gắn với đời sống tâm linh của con người, coi tâm linh như là cái gốc của cà phê.

  1. VĂN MINH CÀ PHÊ OTTOMAN

Cây cà phê được phát hiện lần đầu tiên tại Ethiopia. Tên gốc của Ethiopia là Abyssinia và là nước độc lập cổ xưa nhất của châu Phi, đã được văn minh Ai Cập biết đến từ hai ngàn năm trước công nguyên. Ethiopia là một địa điểm cổ sơ nhất mà các nhà khoa học biết được về sự sinh tồn của loài người thông minh (homo-sapiens), cũng là một trong những vương quốc cổ kính nhất. Homer đã nhắc tới Ethiopia hai lần trong sử thi Iliad và ba lần trong Odyssey. Đây là xứ nằm trên đường giao lưu của châu Phi, châu Á, và châu Âu. Có thể nói, với nền văn hóa đặc sắc đa sắc tộc, đa tôn giáo, đa ngôn ngữ, Ethiopia là một trong những thử nghiệm giao lưu toàn cầu hóa lý thú nhất cho châu Phi và toàn thế giới. Ethiopia nằm ở đông bắc châu Phi, đây là nơi phát tích cây cà phê arabica trong những thung lũng hoang vắng đất đỏ của núi lửa xa xưa và sương mù ở độ cao hàng ngàn thước trên mặt biển. Từ cổ xưa, dân địa phương đã dùng lá, ăn trái, nấu hạt cà phê làm thức ăn và thức uống bình dị. Theo truyền thuyết dân gian, cà phê được coi là những giọt nước mắt của Thượng đế nhỏ xuống thi thể của các bà mo, thầy phù thủy. Bộ tộc Oromo ngày nay còn giữ phong tục là trồng một cây cà phê trên mộ của những thầy mo. Cà phê khởi đầu ngoài việc để cúng tế thì chủ yếu là để ăn bằng cách giã hạt cà phê thành bột, trộn với mỡ, sữa hoặc bơ, viên thành dạng tròn sấy khô nhằm làm lương thảo nạp năng lượng cao trên đường hành quân cho các chiến binh Ethiopia. Những sử thi lừng lẫy về các đế chế của Ethiopia suốt thời cổ đại gắn liền với thời kỳ mà duy nhất chỉ có Ethiopia biết vận dụng công năng của cà phê. Một trong những món quà trân quý mà Nữ Hoàng Sheba của Ethiopia và Yemen mang tặng Hoàng đế Salomon (970-931 trước CN) ở thành Jerusalem đã được không ít hoc giả phương Tây luận đoán là hạt cà phê để pha thành thức uống đã được thời ấy nhìn nhận là có dược chất tạo sự khai thông tinh thần.

Ethiopia không chỉ là vùng đất quê nhà của cà phê, mà còn là nơi cà phê được xem như biểu tượng của quyền lực, một thức uống của thần linh, nghi thức cà phê là một lễ nghi tâm linh. Khi tiến hành một nghi thức cà phê, người Ethiopia cho rằng họ đang giao tiếp với các đấng tối cao.

Một bộ phận những người ưa thích cà phê sớm nhất là các tín đồ theo đạo Hồi. Văn minh cà phê Ottoman là văn minh cà phê của thế giới Hồi giáo, nơi cà phê được xem là loại thức uống thần thánh mang lại sự tỉnh táo, kích thích sáng tạo và củng cố đức tin cho tín đồ Hồi giáo.

Cà phê phát triển và trở nên thực sự phổ biến vào năm 1575 khi quán cà phê đầu tiên được mở tại Istabul. Tại đây, cà phê được cung cấp như “sữa cho những người chơi cờ và những người suy tư”. Đến giữa thế kỷ 17, cà phê đã xâm nhập vào triều đình đế quốc Ottoman với những viên quan phụ trách cà phê có đến hơn 40 người phụ tá pha chế và dọn hầu cho hoàng đế và các cận thần. Ở giai đoạn cực thịnh nhất, Đế chế Ottoman trải rộng qua ba châu lục và bao phủ một phạm vi rộng các nền văn hóa, tôn giáo và ngôn ngữ. Bất chấp những khác biệt văn hóa này, đế chế vẫn phát triển thịnh vượng trong 623 năm, từ 1299 đến 1922 sau Công nguyên.

Từ những ngày của đế chế Ottoman đến nay, cà phê đã đóng một vai trò quan trọng trong lối sống và văn hoá Thổ Nhĩ Kỳ. Việc phục vụ và uống cà phê đã có một ảnh hưởng sâu sắc đến tục lệ, phong tục tập quán, liên quan đến chính trị, xã hội, cầu nguyện, và truyền thống hiếu khách qua nhiều thế kỷ. Mặc dù nhiều nghi lễ với cà phê không còn phổ biến trong xã hội ngày nay, cà phê vẫn là một phần không thể tách rời của văn hoá Thổ Nhĩ Kỳ.

2. VĂN MINH CÀ PHÊ ROMAN

Văn minh cà phê Roman hay còn gọi là Cà phê La Mã là nền văn minh cà phê đại diện của phương Tây, nổi danh từ thế kỷ thứ XVI khi được Giáo Hoàng Clement VIII dùng trong nghi thức rửa tội cho tín đồ. Cà phê Roman tiêu biểu cho văn minh cà phê ứng dụng khoa học kỹ thuật trong sản xuất và pha chế cà phê, kết hợp với sự thăng hoa trong nghệ thuật trình bày.

Văn minh cà phê Roman mang trong mình tri thức cấp tiến của một nền văn minh đã nỗ lực vượt khỏi áp bức của thần quyền trong thời Phục hưng, khai triển trí tuệ con người trong thời Khai sáng. Sau hơn 10 thế kỉ của đêm dài mộng mị thời Trung Cổ Tây Âu, tầng lớp tư bản phôi thai cùng với đạo Tin Lành đã hiển dương cà phê – thứ đồ uống mới được du nhập từ Trung Đông- như thức uống nhân văn của thời đại và đả kích việc lạm dụng bia như sự tàn hại của nhân cách.

Thời kỳ đầu của tư bản Tây Âu, cà phê được vinh thăng như thức uống giúp con người cởi trói xiềng xích và tạo tác sự tự do cho bản thân. Cùng với các tổ chức tư bản, cà phê đã góp phần đưa xã hội Tây Âu thời bấy giờ thoát khỏi cảnh ngập trong bia vàng – đen – trắng. Chính bởi vậy, có thể nói rằng ở Tây Âu tư bản cần cà phê và cà phê cần tư bản như hai tác năng song hành.

Thưởng thức và Tận hưởng (tiếng La Tinh Delectare et Prodesse) là kim chỉ nam đặt nền móng cho sự định hình của văn hóa cà phê Tây Âu lục địa với sự phân vùng và tương tác giữa ba tố chất nổi bật là French Class (Đẳng cấp Pháp), Italian Style (Phong cách Ý) và Viennese Spirit (Tâm thức Wien). Trong khi Thưởng thức chủ yếu liên quan đến thuộc tính của cà phê thì Tận hưởng cơ bản nói về khí quyển của cà phê, chính xác hơn là không gian, thời gian và con người quanh việc uống cà phê. Chính vì vậy, tính chất của thức uống không thể tách rời với động năng của hàng quán cũng như tưởng vọng của cách hàng. Các yếu tố lịch sử của vật thể, không gian, thời gian và con người là những yếu tố cấu thành nền văn minh cà phê giai đoạn Xã hội cà phê.

3. VĂN MINH CÀ PHÊ THIỀN

Văn minh Cà phê Thiền là văn minh cà phê tiêu biểu, hội tụ triết lý của người Phương Đông, được tạo nên từ sự tĩnh tại, rõ biết trong từng phút giây của con người để tỉnh thức, chiêm nghiệm và lĩnh hội tri thức từ những cuốn sách của nền văn minh nhân loại để đi đến giàu có và hạnh phúc đích thực. Nguồn gốc của Văn minh Cà phê Thiền bắt nguồn từ đâu? Theo “Trung Nguyên cà phê triết đạo nhân sinh”:

Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, Xã hội Cà phê chín muồi trên khắp châu Âu, ba niềm tin cơ bản cấu thành nền tảng tư duy hiện đại khởi sinh với thời khai sáng đã dần dần rạn vỡ. Tính ưu việt của lý trí, chiều hướng tất yếu của tiến bộ văn minh, sự lan tỏa của hạnh phúc nhân quần dựa trên thành quả của khoa học công nghệ bị những tai biến lịch sử đánh đổ tơi tả, mà lịch sử lại được làm nên bởi chính con người chứ không phải là thiên mệnh từ trên trời rơi xuống. Làm sao có thể tin rằng, lý trí luôn dẫn dắt con người khi mà những thảm họa của chiến tranh đó đây vẫn luôn diễn ra và đặt nhân loại trước nguy cơ diệt vong chưa từng có? Làm sao còn có thể tin vào sự tiên tiến của khoa học công nghệ khi nhân danh văn minh mà môi sinh của con người bị tàn phá và luôn cả sự tồn vong của địa cầu cũng bị đe dọa? Làm sao có thể tin về hạnh phúc khi mà mọi mô hình, học thuyết và chủ nghĩa, từ tăng trưởng kinh tế cho đến phát triển xã hội – chính trị lần lượt khánh tận hoặc rơi vào bế tắc. Trong bối cảnh ấy, tinh thần và tâm lý con người của thế kỷ XX, nhất là vào thập niên 80 phải chịu thêm sức ép ngày càng nặng nề và hoàn toàn mới lạ: bạo lực của thời gian. Sự phổ biến của stress, được gọi là căn bệnh của thời đại, chẳng phải là ngẫu nhiên. Hai thái cực của stress đã được gọi rất chính xác trong tiếng Việt: bên này là căng thẳng thần kinh và bên kia là tâm thần trầm cảm. Theo ngôn từ chuyên môn, căng thẳng là vì thiếu thời gian và trầm cảm vì thừa thời gian. Con người cảm thấy bị căng thẳng thần kinh bởi tính cạnh tranh ngày càng cao trong đời sống bắt con người phải luôn vượt qua kẻ khác và vượt trội chính mình, vì thế họ luôn cảm nhận thiếu thời gian để khẳng định vị thế của mình. Ngược lại, khủng hoảng kinh tế liên tục, kéo dài không chỉ đưa con người đến trạng thái bất an mà còn tạo tâm lý thừa thời gian nặng nề đối với những ai bị đẩy ra bên lề cuộc sống khi thất nghiệp hoặc chưa kiếm được việc làm. Trong vận tốc ngày càng nhanh của cuộc sống, thâm tâm con người còn phải đối đầu với niềm khắc khoải ghê gớm nhất của phận làm người, tự nhận mình là Chủ thể của Văn minh, phát minh ra những phương tiện ngày càng tối tân với mong muốn làm chủ thời gian nhưng rốt cuộc con người lại để thời gian làm chủ mình. Miệt mài đánh đổi cái hiện hữu của bản thân để có cái sở hữu của sinh tồn, cuối cùng sự hoảng loạn của con người không chỉ ở bình diện tâm lý mà đã lan sang cả lĩnh vực tâm linh. Con người hậu hiện đại/siêu hiện đại có xu hướng chìm vào quên lãng với rượu và bia để quên đi chính mình; xu hướng khác thì loay hoay tìm dựa vào các thế lực từ siêu nhiên đến tự nhiên, xu hướng vái tứ phương để mong cầu tìm lại bản thân và cội nguồn của chính nó trở nên phổ biến.

Tiêu dùng và thưởng lãm cà phê không những không nằm ngoài các xung lực ấy mà còn góp phần tái tạo hoặc chuyển hóa các xung lực đó, khởi nguồn từ cái quan trọng nhất là Con người cần tỉnh thức, để tìm lại được bản thân mình, bởi vì, Cà phê đã mở hướng cho não trạng của giới thức giả châu Âu nhìn nhận lại những đóng góp của văn minh Phương Đông cho nhân loại, họ lại tìm về Đông nơi mặt trời mọc bằng việc dõi về Tây nơi mặt trời lặn, mong được hành hương về một địa đàng đã mất, con người đang tìm kiếm những mối giao hòa Đông – Tây.

 

 

skype