Câu chuyện văn hóa thổ cẩm dân tộc Êđê

03/02/2021

Dân tộc Êđê còn được gọi với nhiều tên khác như: Êgar, Ra Đê, Đê, Anăk Ea Đê…, họ cư trú chủ yếu ở tỉnh Đắk Lắk, một bộ phận ở Phú Yên, Đắk Nông… Theo số liệu Tổng điều tra dân số các dân tộc năm 2009, người Êđê ở Tây Nguyên có dân số là 304.794 người.
Êđê là một trong số ít các dân tộc Việt Nam theo mẫu hệ: người phụ nữ là chủ trong gia đình, con cái sinh ra mang họ mẹ, phụ nữ cưới chồng, đàn ông ở rể…

Người Êđê theo nghĩa của tiếng Êđê là “Những đứa con của Thần linh”, là dân tộc đã định cư lâu đời bậc nhất trên vùng đất đỏ bazan, họ cư trú chủ yếu ở tỉnh Đắk Lắk. Trong hơn 100 năm qua, người dân Êđê đã gắn bó mật thiết với cây cà phê. Họ là những người trồng các loại cây cà phê vối (Robusta) là chính, nhưng mỗi gia đình Êđê cũng thường trồng riêng thêm một số ít cây cà phê chè (Arabica) và cà phê mít (Chari, Liberia) để mỗi khi có khách quý đến thăm hoặc vào dịp ngày lễ trọng đại, họ sẽ mang loại cà phê “báu vật” ra pha chế để mọi người cùng thưởng thức.

Người Êđê có nhiều nhóm địa phương khác nhau, nhưng trang phục & trang sức đa số đều giống nhau về hình thức, mang những nét chung của nhiều cư dân vùng Trường Sơn – Tây Nguyên.

Theo truyền thống, trang phục của người dân Êđê là màu đen hoặc màu chàm, trên đó có những họa tiết hoa văn sặc sỡ. Phần lớn, đàn bà đều mặc váy, quấn váy, đàn ông đóng khố và mặc áo dài quá mông. Nam, nữ đều thích mang nhiều trang sức như đồng, bạc, hạt cườm…
Chiếc váy cổ truyền của người phụ nữ Êđê gọi là m’yêng. Đó là loại váy mở, màu đen đậm, quấn quanh thân, khi mặc váy phủ kín đến mắt cá chân. Chạy dọc phía dưới chân váy là những hoa văn hình hạt thóc, hạt bắp và đường kỷ hà… màu sắc thường là đỏ, kết hợp với màu vàng, màu trắng trông rực rỡ nhưng kín đáo. Căn cứ vào chất lượng sợi vải và hoa văn trên váy, người Êđê có nhiều tên gọi khác nhau cho từng loại váy: m’yêng đêch, m’yêng drai, m’yêng kdruêch piêk, m’yêng mut; trong đó m’yêng đêch là quý hơn cả (trước đây trị giá từ hai đến ba con trâu). Đó là những chiếc váy đẹp mà phụ nữ Êđê thường mặc trong những dịp lễ lớn của cộng đồng. Áo chui đầu truyền thống được gọi là ao đêch của phụ nữ Êđê được dệt các đường hoa văn ngang dọc ở vai, nách, cổ tay và phần gấu áo giống như hoa văn ở váy. Đặc biệt, áo thường được dệt màu đỏ pha màu vàng, xanh nổi bật trên nền đen của thân áo. Áo mặc bình thường được khoét cổ thấp bằng vai, kín tà, hai vạt trước và sau bằng nhau. Áo mặc trong dịp lễ hội được mở ở hai vai và đơm một hàng ktem bằng bạc với những tua chỉ màu đính vào vai áo, phía dưới nách có đính sợi dây đeo những quả chuông nhỏ… Phụ nữ Êđê xưa thường búi tóc ở đằng sau gáy, cài trâm bằng đồng hoặc ngà voi. Trâm có loại thẳng, có loại hình chữ U. Phụ nữ Êđê có hai kiểu chít khăn: kiểu chít khăn ra đằng sau gáy, kiểu chít khăn ra trước trán vận chéo hình chữ nhân. Các bà, các chị thường đeo vòng bạc hoặc chuỗi hạt trong những dịp lễ hội của cộng đồng, tạo nét đẹp duyên dáng, kín đáo.

Đàn ông Êđê thường có tập quán mang khố (kpin). Khố màu đen được dệt bằng sợi bông xe săn. Trên mặt khố có nhiều đường hoa văn chạy dọc theo hai bên mép vải, ở hai đầu khố có tua dài khoảng 25 cm. Người Êđê căn cứ vào dải hoa văn trên khố mà đặt tên cho từng loại khố: kpin ktek, kpin drai, kpin mlang, trong đó trị giá nhất là khố ktek, khố drai (xưa kia mỗi cái trị giá từ hai đến ba con trâu). Áo của đàn ông Êđê là áo dài tay, chui đầu, cổ áo hình chữ V. Đây là loại áo lửng che kín mông, buông dài đến điểm giữa đùi và đầu gối, thân sau dài hơn thân trước. Áo cánh của đàn ông Êđê thường mặc trong các dịp lễ hội được trang trí cầu kỳ hơn. Loại áo này giữa ngực được mở ra một khoảng dài từ 10-15cm, có đính hàng khuy đồng, khuyết khuy áo được bện bằng chỉ đỏ. Hai mảng ngực áo được trang trí bằng hai mảng hoa văn màu đỏ rực hình cánh chim đại bàng, tượng trưng cho khí phách và khát vọng chinh phục thiên nhiên của người Êđê. Gấu áo được viền chỉ màu đính cườm trắng và tua chỉ màu đỏ dài khoảng một gang tay. Áo này có tên gọi là ao đêch kwưh grưh, thường được mặc trong dịp lễ hội, cưới hỏi, mừng nhà mới… Mùa lạnh, đàn ông Êđê thường khoác thêm chiếc mền (a băn) dệt bằng sợi bông, màu chàm, có trang trí hoa văn ở hai đầu (giống hoa văn ở khố). Đàn ông Êđê thường đeo vòng đồng ở cổ tay, khi có lễ hội của cộng đồng. Người cao tuổi của những gia đình khá giả thường đeo chuỗi hạt ở cổ và ngà voi ở tai, thể hiện vẻ đẹp quyền quý. Khi ra khỏi nhà, dự lễ hội, hay đi thăm bà con ở buôn xa, họ thường đeo gùi, ngậm tẩu, đó cũng là cách làm nổi bật bộ trang phục cổ truyền.

Ngày nay, do ảnh hưởng của cuộc sống đương đại, trang phục, trang sức truyền thống của người Êđê tuy có phần bị mai một, nhưng chúng ta vẫn gặp những bộ trang phục, trang sức này của các amí, ama trong các dịp lễ hội truyền thống của cộng đồng dân tộc Êđê, nhất là mỗi khi đến thăm gia đình họ để thưởng lãm những ly cà phê đặc biệt giữa vùng đất đại ngàn. Nó thể hiện bản sắc độc đáo của đồng bào Êđê, cần được gìn giữ, phát huy trong thời kỳ hội nhập.

 

skype