Câu chuyện văn hóa thổ cẩm dân tộc Dao

03/02/2021

Trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam, đồng bào Dao là dân tộc có số dân đông thứ 9, tập trung cư trú ở Tuyên Quang, Hà Giang, Sơn La, Cao Bằng, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Quảng Ninh và các tỉnh Tây Nguyên. Người Dao ở Đắk Lắk đông nhất là Dao Đỏ, một số khác là Dao Tiền, Dao Thanh Phán di cư từ Quảng Ninh, Cao Bằng, Lạng Sơn… tới, sống tập trung ở các huyện Cư M’gar (xã Ea Mdroh), Krông Năng (Ea Sô), Krông Păk (Ea Phê), Ea H’leo… Theo số liệu Tổng điều tra dân số các dân tộc năm 2009, người Dao ở Tây Nguyên có 35.176 người.

Người Dao sống chủ yếu bằng nghề trồng lúa nương và làm lúa nước. Ngoài ra còn trồng một số cây màu như ngô, đậu, sắn… và phát triển nghề trồng cây công nghiệp như quế, hồi, trẩu, thảo quả… Khi di cư vào Tây Nguyên, người Dao gắn bó với cây cà phê, như ông Đặng Văn Viên người Dao ở Quảng Ninh di cư vào xã Cư Suê, huyện Čư M’gar, Đắk Lắk và bắt đầu trồng cây cà phê từ năm 1955, đến nay gia đình ông đã có 4 đời trồng cà phê, kỹ thuật canh tác có nhiều tiến bộ do biết áp dụng khoa học kỹ thuật và nhanh nhạy trong nắm bắt thị trường…

Do quá trình di cư chưa lâu nên nhiều phong tục tập quán cũ của người Dao còn được giữ gìn, đồng thời các giá trị văn hóa vật chất của đồng bào Dao vẫn thể hiện rõ nét trong cấu trúc làng, bản, nhà ở và nhất là trong trang phục…

Trang phục truyền thống của đồng bào Dao rất đa dạng gồm quần, áo, váy, yếm, khăn đội đầu hoặc mũ, dây lưng, xà cạp và đồ trang sức bằng bạc. … với kiểu dáng, hoa văn, họa tiết cầu kỳ, tinh xảo, mang sắc thái vẻ đẹp của thiên nhiên như hoa rừng, thế núi. Người đàn ông Dao trước kia thường để tóc dài và búi sau gáy hoặc để chỏm tóc trên đỉnh đầu, nay hầu như để tóc ngắn, họ mặc quần màu chàm đen, áo ngắn tay hoặc dài tay màu chàm đen có trang trí một số hoạ tiết đỏ. Trang phục phụ nữ phong phú hơn, giữ được nhiều nét trang trí hoa văn truyền thống, họ để tóc dài và búi lên sau đó đội đầu bằng khăn truyền thống theo trang phục của từng nhóm địa phương như: Dao Quần Trắng, Dao Quần Chẹt, Dao Tiền (Dao Tiểu bản), Dao Thanh Y, Dao Thanh Phán, Dao Áo Dài, Dao Đỏ (Đại bản),…

Phụ nữ Dao Quần Trắng để tóc dài, rẽ ngôi giữa, tóc búi sau gáy, bên ngoài đội một cái khăn thêu. Chỉ ngày cưới cô dâu mới đội mũ, khăn của phụ nữ Dao Quần Trắng hình chữ nhật (rộng 40 x 50cm) màu chàm, thêu nhiều họa tiết trang trí, như: hình sao (phăng nhày) bằng chỉ đỏ, vàng; hình con cua (kép nhày). Chính tâm của khăn thêu ngôi sao tám cánh, bốn góc khăn thêu 4 ngôi sao nhỏ hơn nối với ngôi sao ở chính tâm bằng các tia; xen kẽ giữa họa tiết các ngôi sao lớn này là nhiều ngôi sao nhỏ hơn, cùng họa tiết các hình hoa, lá, lọng… Mép khăn viền các đoạn ngắn vải màu trắng, đỏ xen kẽ. Đỉnh một góc khăn có đính dải buộc được dệt từ chỉ đỏ và đen.

Áo phụ nữ Dao Quần Trắng cùng kiểu với Dao Tiền, Dao Quần Chẹt, Dao Thanh Y…là áo dài, nhuộm chàm, may cổ thìa, khoét nách, ít thêu hoa văn hơn, chỉ thêu vài họa tiết ngang thân, góc tà, chủ yếu là hình sao tám cánh. Dây lưng bằng vải chàm hoặc lụa đỏ, màu cánh sen, dài khoảng 1,5m, rộng 3-4cm, thêu nhiều họa tiết bằng chỉ màu đỏ, đen, vàng (tùy theo màu của dây lưng). Yếm của phụ nữ Dao Quần Trắng là một đặc điểm nổi bật trong bộ y phục. Yếm làm bằng vải nhuộm chàm, hình chữ nhật, khá to, dài khoảng 60cm, rộng 40cm, che kín cả ngực và bụng.

Phụ nữ Dao Quần Chẹt chỉ có áo dài, không có áo ngắn, hoa văn của áo chủ yếu là thêu bằng chỉ đỏ, trắng, vàng với những hoa văn chim và cây thông cách điệu, tua chỉ màu kéo dài xuống. Một nét đặc trưng riêng biệt của nhóm Dao này đó là chiếc quần, quần dài có ống rất hẹp, gấu quần được trang trí một băng hoa văn.

Trang phục truyền thống của phụ nữ Dao đỏ bao gồm áo, quần, khăn vấn đầu, thắt lưng và các đồ trang sức khác đi kèm. Mỗi trang phục có 5 màu cơ bản: đỏ, xanh, trắng, vàng, đen, trong đó chủ yếu là màu đỏ. Bà con quan niệm, màu đỏ mang lại hạnh phúc, may mắn, đầy đủ trong cuộc sống, ngoài ra còn mang thêm năng lượng, sức sống và hơi ấm cho núi rừng nên màu đỏ giữ vai trò chủ đạo trong từng bộ trang phục. Người Dao đỏ thường dùng vải lanh nhuộm chàm để may trang phục.

Khác với người Dao Đỏ, trang phục của người Dao Tiền chủ yếu là sự kết hợp hai màu chủ đạo là màu chàm và màu trắng. Khăn đội đầu là tấm vải trắng dài khoảng một sải, có thêu hoa văn ở hai đầu. Khi đội, người ta vắt hai đầu khăn về phía trước để hình hoa văn thêu lộ ra phía hai bên mang tai và đỉnh đầu. Áo màu chàm đen, xẻ giữa, từ cổ tới ngực đính hai hàng dọc những miếng bạc mỏng giống hình đồng bạc trắng đã cắt làm đôi với năm hàng ngang, phía dưới cùng là hình hai đồng bạc trắng để nguyên. Áo dài tới nửa đùi, xẻ tà; vạt, gấu và tay áo được thêu trang trí bằng những đường chỉ nhiều màu chạy song song. Vạt áo và sau lưng áo có thêu một số hoa văn trang trí màu trắng. Lưng áo có đính một xâu đồng tiền xu nhỏ và tua chỉ đỏ. Áo không có cúc nên khi mặc, người ta vắt chéo hai vạt áo để che kín ngực, hai tà áo gần như chồng khít lên nhau, sau đó dùng thắt lưng buộc ra ngoài. Váy của phụ nữ Dao Tiền là loại váy quây kín, ngắn đến gối, xòe rộng. Nửa trên của váy màu chàm đen, nửa dưới trang trí hoa văn màu xanh lơ bằng kỹ thuật in sáp. Hoa văn trên váy chạy theo chiều ngang, hình sóng nước. Thắt lưng nhỏ, bằng vải chàm hoặc tơ tằm màu đỏ, trắng, xanh tùy theo sở thích. Phụ nữ Dao Tiền đeo vòng cổ, vòng tay, khuyên tai, xà tích, nhẫn bằng bạc, cổ đeo 8 dây hạt cườm (2 dây ngoài cùng nhiều màu, 6 dây giữa hạt màu đen). Xà cạp màu chàm đen, hình tam giác, thêu trang trí ở cạnh và có dây buộc. Người ta quấn từ cổ chân lên đến quá đầu gối và buộc lại.

Phụ nữ Dao Thanh Y để tóc dài, rẽ ngôi giữa, vấn tóc xung quanh đầu rồi đội một cái mũ nhỏ. Mũ được làm bằng loại gỗ nhẹ, hình trụ tròn, cao khoảng 10-15cm, được bọc bằng vải nhuộm chàm đen, khi đội úp phần miệng vào đầu. Đỉnh mũ có đính ngôi sao bằng bạc 12 cánh, xung quanh thành mũ đính những miếng bạc hình tròn, sát nhau thành hai hàng song song. Áo dài là loại áo tứ thân, dài đến gối, xẻ giữa; viền cổ áo có thêu hoa văn bằng chỉ màu; ống tay áo may giáp nối, gấu tay màu đỏ; ở giữa thân sau áo có thêu. Nẹp, gấu, vạt áo được thêu trang trí bằng chỉ màu. Áo không cài khuy nên khi mặc được vắt chéo hai vạt rồi buộc thắt lưng ra ngoài. Yếm hình vuông, mỗi chiều 30cm, bằng vải màu chàm. Nửa trên của yếm đáp vải đỏ, đen và mảnh hoa văn đã được thêu sẵn. Dây lưng dài hai sải, rộng khoảng 6-8cm, dệt bằng chỉ màu. Quần thuộc loại quần chân què, chỉ dài tới ngang đùi, ống hơi hẹp, dưới gấu không thêu, đũng rộng có thể cử động thoải mái. Xà cạp làm bằng vài màu chàm không có hoa văn trang trí. Dây buộc xà cạp dệt bằng chỉ có các họa tiết đơn giản. Một đầu dây được đính các chuỗi hạt cườm và có tua dài.

Để phân biệt người ta hay so sánh rằng, phụ nữ Dao Thanh Y mặc quần ngắn, đội mũ nhỏ, còn phụ nữ Dao Thanh Phán mặc quần dài, đội đầu cao.

Phụ nữ Dao Áo Dài mặc áo bằng vải chàm đen, dài gần đến mắt cá chân. Áo cổ tròn, cài khuy về bên nách phải. Khuy áo bằng đồng, hình cầu, to gần bằng hạt ngô. Vạt thân áo trước và sau không thẳng mà cong giống như “đuôi tôm”. Nẹp cổ, nẹp hai bên thân trước và sau… đều thêu vài đường chỉ đỏ; cửa tay áo thêu nhiều hơn, đáp thêm vải đỏ hoặc xanh. Mặc dù áo có cài khuy, nhưng để cho gọn, người ta vẫn dùng dây lưng. Dây lưng bằng vải đỏ, đầu có tua dài. Quần cùng màu với áo, cắt theo kiểu chân què, cạp lá tọa. Gấu quần thường viền bằng chỉ màu. Xà cạp bằng vải trắng, khâu thành cái ống, một đầu to một đầu nhỏ; đầu nhỏ thêu hai hoặc ba băng nhỏ với các họa tiết đơn giản bằng chỉ đỏ, đen, vàng và trắng.

Người Dao của tất cả các nhóm cũng như đồng bào các dân tộc khác luôn trân trọng và giữ gìn trang phục truyền thống. Họ vẫn giữ thói quen tự may trang phục và mặc trang phục truyền thống trong tất cả các dịp lễ hội, đi chợ…

skype